یک دوربین تحت شبکه، سنسور، تجهیز هوشمند یا کنترلر صنعتی ممکن است در ظاهر فقط یک دستگاه متصل به شبکه باشد؛ اما از دید امنیت سایبری، هرکدام می‌توانند بخشی از سطح حمله سازمان باشند. اگر یکی از این تجهیزات آسیب‌پذیر شود، مهاجم ممکن است از آن برای دسترسی غیرمجاز، سرقت یا دستکاری
اطلاعات، ایجاد Botnet یا حرکت به سمت بخش‌های حساس‌تر شبکه استفاده کند. در محیط‌های صنعتی، این ریسک جدی‌تر است؛ زیرا یک رخداد امنیتی در تجهیزات IIoT می‌تواند از شبکه و داده فراتر برود و روی فرایند تولید و تداوم عملیات اثر بگذارد. بنابراین، امنیت اینترنت اشیا فقط به محافظت از خود دستگاه محدود نمی‌شود؛ بلکه باید ارتباط آن با شبکه، سیستم‌های IT و OT و در نهایت فرایندهای سازمان نیز در نظر گرفته شود.
اینترنت اشیا و اینترنت اشیای صنعتی چیست؟
اینترنت اشیا یا IoT (Internet of Things) به دستگاه‌های فیزیکی دارای قابلیت پردازش و ارتباط شبکه‌ای گفته می‌شود که می‌توانند داده دریافت، پردازش یا منتقل کنند. دوربین‌های تحت شبکه، سنسورها، تجهیزات هوشمند ساختمان و بسیاری از دستگاه‌های متصل سازمانی نمونه‌هایی از IoT هستند.
اینترنت اشیای صنعتی یا IIoT (Industrial Internet of Things) همین فناوری را در محیط‌های صنعتی به کار می‌گیرد. سنسورها، PLCها، HMIها، SCADA و سایر تجهیزات صنعتی می‌توانند برای پایش، کنترل و بهینه‌سازی فرایندهای تولید به شبکه متصل شوند. تفاوت مهم این دو در سطح وابستگی به عملیات و پیامد امنیتی است. در IoT، یک حمله می‌تواند به نشت اطلاعات، اختلال سرویس یا ایجاد نقطه ورود به شبکه منجر شود؛ اما در IIoT، رخداد امنیتی ممکن است بر تجهیزات، فرایند تولید و تداوم عملیات نیز تأثیر بگذارد.
چرا دستگاه‌های IoT و IIoT در برابر حملات آسیب‌پذیرند؟
آسیب‌پذیری دستگاه‌های IoT فقط به وجود یک باگ نرم‌افزاری محدود نیست. چند عامل، مدیریت امنیت این تجهیزات را دشوار می‌کند:
تعداد و تنوع زیاد تجهیزات: سازمان ممکن است صدها دستگاه از Vendorها و مدل‌های مختلف داشته باشد که روش مدیریت، به‌روزرسانی و پشتیبانی متفاوتی دارند.
اعتبارنامه‌های ضعیف: رمزهای عبور پیش‌فرض، حساب‌های مشترک و دسترسی بیشتر از نیاز می‌توانند Compromise شدن دستگاه را ساده‌تر کنند.
به‌روزرسانی دشوار: برخی تجهیزات به‌سادگی قابل Patch نیستند و در محیط صنعتی، هر تغییر ممکن است نیازمند تست و بررسی اثر آن بر فرایند باشد.
نبود دید کافی: اگر سازمان نداند چه دستگاه‌هایی به شبکه متصل هستند و هرکدام با چه سیستم‌هایی ارتباط دارند، شناسایی آسیب‌پذیری و رفتار مشکوک دشوار می‌شود.
چرخه عمر طولانی: بعضی تجهیزات سال‌ها در سازمان باقی می‌مانند و ممکن است در این مدت Firmware، نرم‌افزار یا پشتیبانی امنیتی آن‌ها قدیمی شود.
به همین دلیل، امنیت IoT باید فقط به زمان نصب دستگاه محدود نباشد و از انتخاب و خرید تا نگهداری، به‌روزرسانی و پایان عمر تجهیز ادامه پیدا کند. رویکرد جدید NIST در NISTIR 8259 Revision 1 که در آوریل ۲۰۲۶ منتشر شده نیز بر فعالیت‌های امنیتی پیش و پس از عرضه، نگهداری، پشتیبانی و End-of-Life محصولات IoT تأکید می‌کند.
مهم‌ترین تهدیدهای امنیتی اینترنت اشیا
سوءاستفاده از اعتبارنامه‌های ضعیف
استفاده از رمزهای عبور پیش‌فرض یا ضعیف و حساب‌های مشترک می‌تواند نخستین مرحله ورود مهاجم باشد. اگر دستگاه به منابع دیگری در شبکه دسترسی داشته باشد، این دسترسی اولیه می‌تواند به یک زنجیره حمله گسترده‌تر تبدیل شود.
سوءاستفاده از آسیب‌پذیری Firmware و نرم‌افزار
Firmware یا نرم‌افزار قدیمی می‌تواند حاوی آسیب‌پذیری‌هایی باشد که مهاجم از آن‌ها برای اجرای کد، دسترسی غیرمجاز یا کنترل دستگاه استفاده کند. مشکل زمانی جدی‌تر می‌شود که دستگاه امکان Patch سریع نداشته باشد یا مدت زیادی بدون پشتیبانی باقی بماند.
بدافزار و Botnet
دستگاه‌های IoT که Compromise شده‌اند می‌توانند برای اجرای بدافزار یا تشکیل Botnet مورد استفاده قرار گیرند. مهاجم در این حالت ممکن است از منابع تعداد زیادی دستگاه برای حملاتی مانند DDoS استفاده کند.
سرقت یا دستکاری داده
بسیاری از تجهیزات IoT داده‌های محیطی، عملیاتی یا اطلاعات مربوط به کاربران و سازمان را جمع‌آوری می‌کنند. دسترسی غیرمجاز می‌تواند به سرقت این داده‌ها یا تغییر آن‌ها منجر شود. در محیط صنعتی، دستکاری داده سنسورها یا اطلاعات عملیاتی حتی می‌تواند تصمیم‌گیری و فرایند کنترل را تحت تأثیر قرار دهد.
حرکت جانبی در شبکه
یکی از مهم‌ترین ریسک‌های سازمانی IoT این است که دستگاه Compromise شده ممکن است به نقطه‌ای برای حرکت مهاجم به سمت سرورها، سیستم‌های مدیریتی یا بخش‌های دیگر شبکه تبدیل شود. در این شرایط، مسئله فقط امنیت یک دستگاه نیست؛ بلکه ارتباط آن دستگاه با کل زیرساخت اهمیت پیدا می‌کند.
حمله به تجهیزات IIoT و زیرساخت OT
در محیط صنعتی، حمله به تجهیزات متصل می‌تواند به سیستم‌های OT و اجزایی مانند PLC، HMI، SCADA و شبکه‌های صنعتی برسد. به همین دلیل، امنیت IIoT باید در کنار الزامات امنیت OT و بدون ایجاد اختلال در فرایندهای عملیاتی طراحی شود.
حملات اینترنت اشیا چه پیامدهایی برای سازمان‌ها دارند؟
پیامد حمله به IoT به نوع تجهیز و سطح دسترسی آن بستگی دارد، اما مهم‌ترین موارد عبارت‌اند از:
- نشت یا دستکاری اطلاعات
- اختلال در سرویس‌ها و تجهیزات
- ایجاد نقطه ورود برای حملات گسترده‌تر
- افزایش زمان و هزینه شناسایی و پاسخ به رخداد
- اختلال در فرایندهای صنعتی و تولید
در واقع، مسیر یک رخداد می‌تواند از یک دستگاه IoT به شبکه، از شبکه به سیستم‌های IT یا OT و در نهایت به عملیات سازمان برسد. به همین دلیل، ارزیابی ریسک IoT نباید جدا از معماری کلی امنیت سازمان انجام شود.
تفاوت چالش‌های امنیتی IoT و IIoT چیست؟
| موضوع | IoT | IIoT |
| محیط استفاده | تجهیزات سازمانی، ساختمان و خدمات | کارخانه و فرایندهای صنعتی |
| چالش اصلی | تنوع و تعداد زیاد دستگاه‌ها | پیچیدگی و حساسیت تجهیزات عملیاتی |
| به‌روزرسانی | ممکن است به دلیل تعداد تجهیزات دشوار باشد | باید با الزامات فرایند و تجهیزات سازگار باشد |
| اولویت امنیتی | محرمانگی، یکپارچگی و دسترس‌پذیری | علاوه بر موارد فوق، تداوم عملیات |
| پیامد حمله | نشت داده، اختلال یا نفوذ به شبکه | علاوه بر این موارد، اختلال عملیاتی و تولیدی |
در IIoT، یک اقدام امنیتی نباید صرفاً با معیار «امن‌تر شدن شبکه» ارزیابی شود؛ بلکه باید مشخص شود این اقدام چه اثری بر تجهیزات و فرایند عملیاتی دارد. به همین دلیل، جداسازی یک تجهیز یا اعمال تغییر در ارتباطات شبکه صنعتی باید با شناخت وابستگی‌های OT انجام شود.
برای سازمان‌هایی که زیرساخت صنعتی دارند، راهکارهای اختصاصی OT مانند Kaspersky Industrial Cyber Security در رادسکیور نیز بر همین نیاز به دید و حفاظت متناسب با محیط صنعتی تمرکز دارند.
راهکارهای مقابله با تهدیدهای امنیتی اینترنت اشیا
۱. شناسایی و مدیریت دارایی‌ها
ابتدا باید مشخص باشد چه تجهیزات IoT و IIoT در سازمان وجود دارند، چه Firmware و نرم‌افزاری روی آن‌ها اجرا می‌شود و با چه بخش‌هایی از شبکه ارتباط دارند. بدون این دید، مدیریت ریسک دشوار خواهد بود.
۲. کنترل دسترسی
رمزهای پیش‌فرض باید تغییر کنند، دسترسی‌ها بر اساس اصل Least Privilege تعریف شوند و دسترسی‌های غیرضروری به دستگاه‌ها و سرویس‌ها حذف شود.
۳. مدیریت Patch و Firmware در چرخه عمر تجهیز
به‌روزرسانی باید بخشی از فرایند مدیریت چرخه عمر دستگاه باشد. هنگام خرید نیز باید مشخص شود Vendor چه مدت Firmware و پشتیبانی امنیتی ارائه می‌کند و در پایان عمر محصول چه اتفاقی برای آن خواهد افتاد. این نگاه با رویکرد جدید NISTIR 8259 Rev.1 هم‌راستاست که امنیت محصول را به فعالیت‌های پس از عرضه، نگهداری، پشتیبانی و پایان عمر نیز گسترش داده است.
۴. جداسازی شبکه
IoT و به‌خصوص IIoT نباید بدون نیاز واقعی به تمام بخش‌های شبکه دسترسی داشته باشند. Network Segmentation می‌تواند دامنه حرکت مهاجم پس از Compromise شدن یک دستگاه را محدود کند.
۵. پایش ارتباطات و رفتار تجهیزات
پایش مداوم ارتباطات شبکه می‌تواند به شناسایی رفتارهای غیرعادی، ارتباطات غیرضروری و فعالیت‌هایی که با رفتار معمول دستگاه سازگار نیستند کمک کند. در کنار پایش تجهیزات، استفاده از قابلیت‌های تشخیص و تحلیل رخداد در سطح شبکه نیز می‌تواند دید امنیتی سازمان را افزایش دهد. برای آشنایی بیشتر با این رویکرد، مقاله SIEM چیست و چگونه به شناسایی و بررسی رخدادهای امنیتی کمک می‌کند؟ در رادسکیور مرتبط است.
۶. آمادگی برای پاسخ به رخداد
سازمان باید از قبل مشخص کرده باشد در صورت Compromise شدن یک دستگاه، چگونه آن را شناسایی، محدود و از شبکه جدا می‌کند و چه تیمی مسئول بررسی رخداد است. این موضوع در محیط صنعتی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا واکنش اشتباه می‌تواند روی عملیات اثر بگذارد.
۷. توجه به امنیت هنگام خرید
امنیت نباید بعد از خرید دستگاه به یک مسئله تبدیل شود. قابلیت مدیریت دسترسی، روش به‌روزرسانی، پشتیبانی Vendor، امکان ثبت رویدادها و طول دوره پشتیبانی باید بخشی از معیارهای انتخاب تجهیزات IoT و IIoT باشند. NIST نیز در رویکرد جدید خود بر درنظرگرفتن نیازهای امنیتی محصول و قابلیت‌های امنیتی موردنیاز مشتریان تأکید کرده است.
جمع‌بندی
هر دستگاه متصل می‌تواند بخشی از سطح حمله سازمان باشد؛ اما ریسک واقعی آن فقط به خود دستگاه بستگی ندارد. سطح دسترسی، ارتباطات شبکه، قابلیت به‌روزرسانی، چرخه عمر و نقشی که تجهیز در عملیات دارد، همگی در تعیین این ریسک مؤثرند.
برای مقابله با تهدیدهای امنیتی اینترنت اشیا، سازمان باید دارایی‌های IoT و IIoT را شناسایی کند، دسترسی‌ها را محدود کند، Firmware و آسیب‌پذیری‌ها را در طول چرخه عمر مدیریت کند، ارتباطات غیرضروری را کاهش دهد و رفتار تجهیزات را تحت پایش قرار دهد.
در محیط‌های صنعتی نیز این اقدامات باید میان IoT، شبکه، IT، OT و فرایندهای عملیاتی هماهنگ شوند. در نهایت، سؤال اصلی فقط این نیست که «آیا دستگاه IoT امن است؟»؛ بلکه این است که اگر یک دستگاه Compromise شود، سازمان چقدر سریع می‌تواند آن را شناسایی کند، دامنه رخداد را محدود کند و از انتقال آن به بخش‌های حساس‌تر جلوگیری کند؟
تیم محتوای رادسکیور
تیم محتوای رادسکیور متشکل از کارشناسان امنیت اطلاعات و شبکه است که با تکیه بر تجربه عملی، محتوای تخصصی و کاربردی در حوزه امنیت سایبری، آنتی‌ویروس، حفاظت از داده و تهدیدات دیجیتال تولید می‌کند. هدف این تیم، افزایش آگاهی کاربران و کمک به انتخاب هوشمندانه راهکارهای امنیتی است
