امنیت OT چیست؟ راهنمای جامع امنیت شبکه‌های صنعتی

یک رخداد امنیتی در شبکه اداری ممکن است دسترسی به فایل‌ها یا سیستم‌ها را مختل کند؛ اما همان رخداد در محیط صنعتی می‌تواند خط تولید را متوقف کند، به تجهیزات آسیب بزند یا ایمنی کارکنان را به خطر بیندازد. به همین دلیل، نمی‌توان کنترل‌های امنیت IT را بدون تغییر در شبکه‌های صنعتی اجرا کرد.

تجهیزات صنعتی معمولاً عمر طولانی دارند و باید بدون وقفه کار کنند. برخی از آن‌ها نیز از سیستم‌عامل‌ها و پروتکل‌های قدیمی استفاده می‌کنند. از طرف دیگر، اتصال شبکه‌های صنعتی به زیرساخت سازمان، سامانه‌های ابری و دسترسی‌های راه دور، مسیرهای جدیدی برای نفوذ ایجاد کرده است. این امنیت به سازمان کمک می‌کند این ریسک‌ها را بدون ایجاد اختلال در عملیات مدیریت کند.

امنیت OT چیست و چه بخش‌هایی را شامل می‌شود؟

امنیت OT مجموعه‌ای از سیاست‌ها، فرایندها و کنترل‌های فنی برای حفاظت از تجهیزات، شبکه‌ها و فرایندهای صنعتی در برابر دسترسی غیرمجاز، اختلال و حملات سایبری است. فناوری عملیاتی یا Operational Technology شامل سیستم‌هایی است که تجهیزات و فرایندهای فیزیکی را کنترل می‌کنند. خطوط تولید، شبکه برق، تأسیسات آب، سیستم‌های حمل‌ونقل و تجهیزات هوشمند ساختمان نمونه‌هایی از محیط‌های OT هستند.

امنیت OT معمولاً اجزای زیر را پوشش می‌دهد:

• سیستم‌های کنترل صنعتی مانند SCADA و DCS
• کنترل‌کننده‌های PLC و RTU
• رابط‌های کاربری HMI و ایستگاه‌های مهندسی
• سیستم‌های ایمنی یا SIS
• سرورهای Historian و پایگاه‌های داده عملیاتی
• حسگرها، عملگرها، تجهیزات IIoT و شبکه‌های صنعتی

هدف امنیت OT فقط جلوگیری از سرقت اطلاعات نیست. این حوزه باید از ایمنی کارکنان، استمرار تولید، سلامت تجهیزات و قابلیت اطمینان فرایندهای صنعتی نیز محافظت کند.

تفاوت امنیت OT و امنیت IT چیست؟

امنیت IT بیشتر بر حفاظت از اطلاعات و خدمات دیجیتال تمرکز دارد. در محیط OT، امنیت باید از یک فرایند فیزیکی نیز محافظت کند. به همین دلیل، اولویت‌ها و شیوه اجرای کنترل‌ها در این دو محیط یکسان نیستند.

این تفاوت‌ها به معنای جدایی کامل تیم‌های IT و OT نیست. هر دو تیم باید از سیاست امنیتی مشترکی پیروی کنند؛ اما کنترل‌ها باید با شرایط محیط صنعتی سازگار باشند. برای مثال، تیم IT ممکن است نصب فوری یک وصله امنیتی را ضروری بداند. تیم OT باید پیش از نصب، تأثیر وصله بر PLC، نرم‌افزار مهندسی و فرایند تولید را بررسی کند. در این محیط، یک به‌روزرسانی ناسازگار می‌تواند به‌اندازه یک حمله سایبری اختلال ایجاد کند.

مهم‌ترین تهدیدات و آسیب‌پذیری‌های شبکه‌های صنعتی کدام‌اند؟

مهاجمان همیشه تجهیزات صنعتی را به‌صورت مستقیم هدف قرار نمی‌دهند. آن‌ها ممکن است ابتدا از طریق شبکه اداری، حساب پیمانکار یا یک ایستگاه مهندسی وارد سازمان شوند و سپس به سمت شبکه OT حرکت کنند.

مهم‌ترین تهدیدها و ضعف‌های امنیتی شبکه‌های صنعتی عبارت‌اند از:

• شبکه‌های مسطح: نبود تفکیک مناسب به مهاجم اجازه می‌دهد میان بخش‌های مختلف حرکت کند.
• تجهیزات و پروتکل‌های قدیمی: برخی تجهیزات از سیستم‌عامل‌ها یا پروتکل‌هایی استفاده می‌کنند که احراز هویت و رمزنگاری مناسبی ندارند.
• دسترسی راه دور و زنجیره تأمین: حساب پیمانکاران، نرم‌افزارهای تأمین‌کنندگان و دسترسی‌های دائمی می‌توانند به مسیر نفوذ تبدیل شوند.
• حافظه‌های جانبی آلوده: فلش یا لپ‌تاپ پشتیبانی ممکن است بدافزار را وارد شبکه صنعتی کند.
• باج‌افزار: آلودگی سرورها و ایستگاه‌های مهندسی می‌تواند تولید را متوقف کند؛ حتی اگر مهاجم مستقیماً تجهیزات صنعتی را هدف نگرفته باشد.
  • خطای انسانی و پیکربندی نادرست: تغییر اشتباه تنظیمات، حذف یک قانون شبکه یا استفاده از حساب مشترک می‌تواند امنیت فرایند را تضعیف کند.
• نبود دید کافی: سازمانی که دارایی‌ها و ارتباطات عادی شبکه را نمی‌شناسد، فعالیت مشکوک را نیز دیر تشخیص می‌دهد.

فرض کنید پیمانکار برای بررسی یک PLC به شبکه کارخانه متصل می‌شود. اگر سازمان دسترسی او را به زمان و تجهیز مشخصی محدود نکند، همان حساب می‌تواند به مسیر نفوذ تبدیل شود. احراز هویت چندمرحله‌ای، ثبت نشست و قطع دسترسی پس از پایان کار، این ریسک را کاهش می‌دهد.

چرا تأمین امنیت سیستم‌های OT دشوارتر است؟

حساسیت محیط OT به توقف و تغییر، اجرای کنترل‌های امنیتی را دشوار می‌کند. سازمان نمی‌تواند یک تجهیز حیاتی را در هر زمان خاموش کند یا بدون آزمون، ابزار امنیتی جدیدی روی آن نصب کند. تجهیزات صنعتی نیز ممکن است بیش از ده سال در خط تولید باقی بمانند. در این مدت، سیستم‌عامل یا میان‌افزار آن‌ها منسوخ می‌شود؛ اما جایگزینی دستگاه همچنان پرهزینه یا پیچیده است. از طرف دیگر، بعضی تجهیزات ظرفیت نصب ایجنت امنیتی را ندارند و اسکن فعال نیز ممکن است عملکرد آن‌ها را مختل کند. نصب وصله‌ها هم معمولاً به تأیید سازنده و توقف برنامه‌ریزی‌شده نیاز دارد.

تقسیم مسئولیت میان تیم‌های IT، OT، پیمانکاران و سازندگان، چالش دیگری ایجاد می‌کند. هر تصمیم امنیتی باید علاوه بر ریسک سایبری، تأثیر احتمالی بر تولید و ایمنی را نیز در نظر بگیرد. به همین دلیل، امنیت شبکه‌های صنعتی به شناخت دقیق محیط و اجرای مرحله‌ای کنترل‌ها نیاز دارد.

مهم‌ترین اصول و راهکارهای امنیت OT چیست؟

یک محصول امنیتی به‌تنهایی نمی‌تواند از محیط OT محافظت کند. سازمان به مجموعه‌ای هماهنگ از کنترل‌های مدیریتی، فنی و عملیاتی نیاز دارد.

• شناخت دارایی‌ها: سازمان باید تجهیزات، نرم‌افزارها، ارتباطات و سطح اهمیت هر دارایی را مشخص کند.
• تفکیک شبکه: شبکه IT و OT باید از یکدیگر جدا باشند و ارتباط میان بخش‌ها فقط از مسیرهای کنترل‌شده انجام شود.
• حداقل‌سازی دسترسی: کاربران، مدیران و پیمانکاران فقط باید به تجهیزات موردنیاز خود دسترسی داشته باشند.
• مدیریت آسیب‌پذیری‌ها: سازمان باید آسیب‌پذیری‌ها را بر اساس اهمیت تجهیز، امکان سوءاستفاده و تأثیر اصلاح آن‌ها اولویت‌بندی کند.
• کنترل مداوم: تیم امنیت باید تغییرات غیرعادی در ترافیک، تجهیزات و رفتار کاربران را شناسایی کند.
• آمادگی برای بازیابی: نسخه‌های پشتیبان، برنامه پاسخ به رخداد و آزمون بازیابی باید بخشی از برنامه امنیت OT باشند.

این اصول باید بر اساس ریسک واقعی و شرایط عملیاتی اجرا شوند. به‌کارگیری یک کنترل بدون بررسی سازگاری آن با تجهیزات، ممکن است خود باعث اختلال شود.

چگونه امنیت شبکه‌های صنعتی را پیاده‌سازی کنیم؟

سازمان باید امنیت OT را مرحله‌ای و بر اساس ریسک پیاده‌سازی کند. اولویت‌بندی دارایی‌ها و مسیرهای پرخطر، امکان افزایش امنیت را بدون تغییر یک‌باره زیرساخت فراهم می‌کند.

۱. شناسایی و اولویت‌بندی دارایی‌ها

سازمان باید تجهیزات، نرم‌افزارها، میان‌افزارها، پروتکل‌ها و ارتباطات را شناسایی کند. مالک، نقش عملیاتی و پیامد توقف هر دارایی نیز باید مشخص باشد.

۲. ترسیم ارتباطات و تفکیک شبکه

ارتباط میان OT، شبکه IT، اینترنت و تأمین‌کنندگان باید دلیل عملیاتی مشخصی داشته باشد. تقسیم شبکه به ناحیه‌های امنیتی و استفاده از DMZ و فایروال صنعتی، حرکت جانبی مهاجم را محدود می‌کند.

۳. مدیریت هویت و دسترسی راه دور

سازمان باید حساب‌های مشترک را حذف و دسترسی کاربران و پیمانکاران را بر اساس نقش و مدت نیاز محدود کند. ثبت نشست‌ها، لغو دسترسی‌های موقت و احراز هویت چندمرحله‌ای نیز احتمال سوءاستفاده را کاهش می‌دهد.

۴. مدیریت آسیب‌پذیری‌ها و تغییرات

تیم فنی باید آسیب‌پذیری‌ها را بر اساس اهمیت تجهیز، امکان سوءاستفاده و تأثیر وصله بر عملیات اولویت‌بندی کند. اگر نصب وصله ممکن نیست، محدودکردن ارتباطات و سرویس‌های غیرضروری می‌تواند ریسک را کاهش دهد.

۵. کنترل مداوم و پاسخ به رخداد

شناخت الگوی عادی ارتباطات، شناسایی تغییرات مشکوک را آسان‌تر می‌کند. تیم‌های امنیت و عملیات نیز باید مسئولیت بررسی هشدارها و نحوه واکنش را از قبل مشخص کنند.

۶. پشتیبان‌گیری و بهبود مستمر

سازمان باید از تنظیمات PLC، پروژه‌های مهندسی و اطلاعات حیاتی نسخه پشتیبان تهیه و بازیابی آن‌ها را آزمایش کند. ارزیابی‌های امنیتی نیز باید با تغییر تجهیزات، دسترسی‌ها و سطح ریسک به‌روزرسانی شوند.

استانداردها و چارچوب‌های مهم امنیت OT کدام‌اند؟

استانداردها مسیر طراحی و ارزیابی امنیت OT را مشخص می‌کنند. سازمان باید چارچوب مناسب را بر اساس صنعت، الزامات قانونی و سطح بلوغ امنیتی خود انتخاب کند.

IEC 62443 یکی از مراجع اصلی امنیت شبکه‌های صنعتی است و مسئولیت بهره‌بردار، یکپارچه‌ساز و سازنده را مشخص می‌کند. این استاندارد برای تفکیک شبکه از مفاهیم Zone و Conduit کمک می‌گیرد. استانداردهای تخصصی‌تری مانند IEC 62351 و NERC CIP نیز در بخش‌هایی از صنعت انرژی و برق کاربرد دارند.

اجرای استاندارد نباید به تکمیل یک چک‌لیست محدود شود. سازمان باید کنترل‌ها را با ریسک دارایی‌ها و شرایط عملیاتی هماهنگ کند. راهکارهایی مانند Kaspersky Industrial CyberSecurity نیز با شناسایی دارایی‌ها، تحلیل غیرفعال ترافیک و مدیریت آسیب‌پذیری‌ها به اجرای این کنترل‌ها کمک می‌کنند؛ به شرط آنکه متناسب با معماری و تجهیزات صنعتی تنظیم شوند.

جمع‌بندی

امنیت OT به سازمان کمک می‌کند از تجهیزات و فرایندهای صنعتی در برابر اختلال، دسترسی غیرمجاز و حملات سایبری محافظت کند. نقطه شروع، خرید ابزار نیست؛ بلکه شناخت دارایی‌های حیاتی و مسیرهای پرریسک است. سازمان پس از این ارزیابی می‌تواند تفکیک شبکه، مدیریت دسترسی، کنترل مداوم و بازیابی را بر اساس اولویت اجرا کند. کارشناسان راد سکیور می‌توانند با بررسی معماری فعلی، دارایی‌های حیاتی و شکاف‌های امنیتی را مشخص و اقدامات اصلاحی را برای محیط صنعتی سازمان اولویت‌بندی کنند.