دسترسی پیمانکار به ایستگاه مهندسی یک پالایشگاه ممکن است برای رفع اشکال ضروری باشد. همان اتصال، اگر پس از پایان کار باز بماند، می‌تواند مسیر ورود مهاجم شود. قطع آن هم همیشه تصمیم ساده‌ای نیست؛ شاید تیم بهره‌برداری برای بازگرداندن تجهیز به سرویس، هنوز به پشتیبانی نیاز داشته باشد.
امنیت سایبری صنایع نفت و گاز با چنین محدودیت‌هایی سروکار دارد. شناسایی مسیرهای احتمالی نفوذ، بخشی از کار است؛ انتخاب اقدام حفاظتی به شناخت وضعیت فرایند، وابستگی واحدها و شرایط تعمیرات هم نیاز دارد.
چرا امنیت سایبری در صنایع نفت و گاز اهمیت ویژه‌ای دارد؟
اختلال سایبری در محیط صنعتی می‌تواند توان مشاهده یا کنترل یک فرایند فیزیکی را محدود کند. از دسترس خارج‌شدن اطلاعات فشار، دما یا وضعیت تجهیزات، تصمیم‌گیری اپراتور را دشوار می‌کند؛ تغییر غیرمجاز تنظیمات نیز ممکن است رفتار فرایند را تحت تأثیر قرار دهد. شدت پیامد به محل اختلال و عملکرد لایه‌های حفاظتی بستگی دارد.
برای مثال، در یک سناریوی فرضی، خرابی ایستگاه اپراتوری ممکن است نمایش بخشی از فرایند را مختل کند، درحالی‌که دستکاری ایستگاه مهندسی می‌تواند امکان تغییر برنامه کنترلر را فراهم سازد. بنابراین، اولویت حفاظت از این دارایی‌ها را نمی‌توان فقط با قیمت سخت‌افزار تعیین کرد.
تهدید تجهیزات ایمنی نیز سابقه واقعی دارد. در رخداد TRITON در سال ۲۰۱۷، مهاجمان از بدافزار برای دستکاری کنترلرهای سیستم ایمنی یک پالایشگاه استفاده کردند. این نمونه نشان می‌دهد ارزیابی امنیت باید تجهیزات مرتبط با ایمنی فرایند را هم پوشش دهد.
مهم‌ترین چالش‌های امنیت سایبری در صنایع نفت و گاز چیست؟
ارتباط شبکه‌های IT و OT و احتمال گسترش حملات
انتقال گزارش تولید به دفتر مرکزی، دریافت اطلاعات نگهداری و دسترسی به داده‌های فرایندی، میان شبکه اداری و محیط عملیاتی ارتباط ایجاد می‌کند. شبکه فناوری اطلاعات یا IT میزبان سیستم‌های تجاری و اداری است؛ فناوری عملیاتی یا OT با کنترل تجهیزات و فرایندهای فیزیکی سروکار دارد.
مشکل زمانی شکل می‌گیرد که مسیر تبادل اطلاعات، دسترسی فراتر از نیاز فراهم کند. سرور واسطی که برای گزارش‌گیری استفاده می‌شود، ممکن است به نقطه اتصال دو محیط تبدیل شود؛ به‌ویژه اگر ارتباطات و مجوزهای آن مستند نباشند.
تجهیزات صنعتی قدیمی و محدودیت به‌روزرسانی
یک سیستم قدیمی ممکن است همچنان فرایند را به‌درستی کنترل کند، اما دیگر پشتیبانی امنیتی نداشته باشد. تعویض یا نصب وصله روی آن نیز به سازگاری نرم‌افزار، تأیید سازنده و فرصت توقف وابسته است. به همین دلیل، اصلاح آسیب‌پذیری گاهی تا تعمیرات بعدی به تعویق می‌افتد؛ اجرای شتاب‌زده تغییر هم می‌تواند باعث اختلال شود. راهنمای NIST انتخاب کنترل‌های امنیتی OT را در کنار الزامات عملکرد، قابلیت اطمینان و ایمنی مطرح می‌کند.
دسترسی از راه دور پیمانکاران و تأمین‌کنندگان
فرض کنید چند شرکت، تجهیزات متفاوت یک مجتمع را پشتیبانی می‌کنند. درخواست اتصال را یک واحد تأیید می‌کند، حساب را واحد دیگری می‌سازد و پایان مأموریت در بخش قراردادها ثبت می‌شود. اگر این فرایندها به هم متصل نباشند، مشخص‌کردن مسئول هر حساب و مدت اعتبار دسترسی دشوار خواهد بود.
تأسیسات پراکنده و دورافتاده ممکن است وابستگی بیشتری به پشتیبانی بیرونی داشته باشند. در این شرایط، سازمان باید دسترسی موردنیاز تعمیرات را فراهم کند و درعین‌حال بتواند فعالیت افراد خارج از مجموعه را بررسی کند.
پیامدهای حملات سایبری بر تداوم تولید و ایمنی عملیات
قطع نمایش اطلاعات، از دست‌رفتن امکان ارسال فرمان به تجهیز و تغییر منطق کنترل، پیامدهای متفاوتی دارند. حتی بدون وقوع حادثه فیزیکی، نبود اطلاعات قابل‌اعتماد ممکن است ادامه بهره‌برداری را نامطمئن کند.
شدت خطر را هم نباید فقط از پیچیدگی روش حمله نتیجه گرفت. CISA درباره بخش نفت و گاز هشدار داده است که ضعف‌های امنیتی و تجهیزات در معرض دسترس، می‌توانند نفوذهای ابتدایی را به اختلال عملیاتی و در موارد شدید، آسیب فیزیکی تبدیل کنند.
کدام بخش‌های زیرساخت نفت و گاز بیشتر در معرض تهدیدات سایبری قرار دارند؟
در ارزیابی اولیه، نقاط دارای ارتباط بیرونی یا امکان اعمال تغییر در فرایند را بررسی کنید. البته احتمال نفوذ با شدت پیامد تفاوت دارد؛ یک درگاه پشتیبانی ممکن است ورودی محتمل‌تری باشد، اما نفوذ به تجهیزات ایمنی پیامد شدیدتری ایجاد کند.
| محور بررسی | بخش زیرساخت |
| اتصال‌های بیرونی و محدوده دسترسی پس از ورود | درگاه‌های دسترسی راه دور |
| مجوز تغییر برنامه و تنظیمات تجهیزات | ایستگاه‌های مهندسی |
| وابستگی نمایش و کنترل فرایند به سیستم | ایستگاه‌های اپراتوری |
| مسیرهای ارتباطی و امکان اعمال تغییر | سیستم‌های کنترل توزیع‌شده (DCS)، سیستم‌های نظارت و کنترل (SCADA) و کنترلرها |
| ارتباط با محیط اداری و وابستگی سیستم‌های دیگر | سرورهای واسط و تاریخچه فرایند |
| دسترسی مهندسی و حفاظت از پیکربندی | تجهیزات مرتبط با ایمنی |
| مسیر ورود نرم‌افزار و فایل به محیط صنعتی | لپ‌تاپ‌های تعمیرات و رسانه‌های قابل‌حمل |
در امنیت سایبری پتروشیمی، نقشه وابستگی واحدها نیز به این بررسی اضافه می‌شود. برای مثال، اختلال در سیستم‌های مرتبط با برق، بخار، آب خنک‌کننده یا هوای ابزار دقیق ممکن است چند واحد را تحت تأثیر قرار دهد. دامنه این اثر را با اطلاعات همان مجتمع و مشارکت تیم فرایند و بهره‌برداری مشخص کنید.
چه اقداماتی برای کاهش ریسک سایبری در صنایع نفت و گاز ضروری است؟
شناسایی دارایی‌ها و پایش ارتباطات شبکه صنعتی
فهرست دارایی باید برای تصمیم‌گیری قابل استفاده باشد. نام تجهیز و نشانی IP کافی نیست؛ نسخه نرم‌افزار یا میان‌افزار (Firmware)، مسئول نگهداری، نقش عملیاتی و ارتباطات ضروری را هم ثبت کنید. میان‌افزار، نرم‌افزار تعبیه‌شده‌ای است که عملکرد داخلی تجهیز را کنترل می‌کند.
NIST در راهنمای مدیریت دارایی بخش انرژی، شناسایی و کنترل دارایی‌های OT را مبنای حفاظت از عملیات قرار می‌دهد. پس از شناخت دارایی‌ها، الگوی عادی ارتباطات را مشخص کنید. ظاهرشدن یک تجهیز ناشناخته یا اتصال یک ایستگاه جدید به کنترلر، زمانی قابل بررسی است که بدانید در حالت معمول چه ارتباط‌هایی برقرار می‌شوند.
روش کشف را نیز متناسب با تجهیزات انتخاب کنید. اگر اثر اسکن فعال مشخص نیست، بررسی مستندات، اطلاعات موجود و مشاهده غیرفعال ترافیک می‌تواند نقطه شروع باشد. آزمون تکمیلی را پس از بررسی سازگاری و با تأیید مسئولان بهره‌برداری انجام دهید.
تفکیک شبکه‌های IT و OT و مدیریت دسترسی‌ها
برای هر ارتباط مجاز، مبدأ، مقصد، سرویس و ضرورت عملیاتی را تعیین کنید. تبادل میان شبکه اداری و صنعتی می‌تواند از ناحیه واسط کنترل‌شده یا DMZ صنعتی عبور کند؛ بخشی از شبکه که ارتباط میان دو محیط را محدود و قابل نظارت می‌کند. ایجاد شبکه محلی مجازی یا VLAN، بدون قواعد کنترل ارتباط، به‌تنهایی جداسازی کافی ایجاد نمی‌کند.
برای دسترسی پیمانکاران، این الزامات را در فرایند پشتیبانی بگنجانید:
- حساب اختصاصی با هویت مشخص؛
- مجوز محدود به مقصد و فعالیت موردنیاز؛
- زمان اعتبار مشخص و امکان لغو دسترسی؛
- ثبت فعالیت و بررسی اتصال‌های غیرمنتظره.
احراز هویت چندعاملی را می‌توان در درگاه دسترسی اجرا کرد، حتی اگر تجهیزات قدیمی مستقیماً از آن پشتیبانی نکنند. تجهیزات کنترل را نیز برای سهولت پشتیبانی در معرض اتصال مستقیم اینترنتی قرار ندهید.
مدیریت آسیب‌پذیری‌ها متناسب با محدودیت تجهیزات صنعتی
امتیاز فنی آسیب‌پذیری، نقطه شروع بررسی است. هنگام تصمیم‌گیری، مسیر دسترسی مهاجم، نقش تجهیز و اثر احتمالی توقف آن را هم در نظر بگیرید. پیش از نصب وصله، سازگاری و روش بازگشت به وضعیت قبلی را مشخص کنید.
اگر اصلاح فوری ممکن نیست، کنترل جبرانی تعریف کنید؛ اقدامی که تا زمان رفع مشکل، احتمال سوءاستفاده را کاهش دهد. محدودکردن اتصال به یک ایستگاه تأییدشده یا غیرفعال‌کردن سرویس غیرضروری، پس از بررسی فنی، نمونه‌هایی از این اقدامات‌اند. برای وضعیت موقت، مسئول و تاریخ بازبینی تعیین کنید تا تعویق اصلاح بدون پیگیری ادامه پیدا نکند.
برنامه‌ریزی برای پاسخ به رخداد و تداوم عملیات
مسئول تصمیم‌گیری هنگام قطع ارتباط ایستگاه اپراتوری باید از قبل مشخص باشد. در برنامه پاسخ تعیین کنید چه کسی اختیار محدودسازی اتصال یا جداسازی سیستم را دارد و بررسی توقف کنترل‌شده فرایند بر عهده چه افرادی است.
بازیابی نیز فراتر از داشتن فایل پشتیبان است. در آزمون بازیابی، پیکربندی‌ها و برنامه‌های تجهیزات، نرم‌افزارهای لازم و دسترسی افراد مسئول را بررسی کنید. سپس سناریوی از دست‌رفتن نمایش یا کنترل را با حضور تیم‌های امنیت، اتوماسیون، بهره‌برداری و ایمنی تمرین کنید. ادامه دستی عملیات فقط برای فرایندهایی قابل اتکاست که امکان و روش ایمن آن قبلاً تأیید شده باشد.
سازمان‌های نفت و گاز چگونه اقدامات امنیتی خود را اولویت‌بندی کنند؟
شدت پیامد عملیاتی و میزان مواجهه با تهدید را کنار هم قرار دهید؛ سپس محدودیت اجرای اصلاح را بررسی کنید. دارایی حساس لزوماً آسیب‌پذیرترین تجهیز نیست و بالاترین امتیاز آسیب‌پذیری هم همیشه به معنای بالاترین اولویت عملیاتی نیست.
| تصمیم موردنیاز | وضعیت مشاهده‌شده |
| تعیین دامنه دسترسی و امکان مهار ایمن | مسیر نفوذ قابل‌دسترسی به سیستم کنترل |
| بررسی اثر زنجیره‌ای اختلال و امکانات جایگزین | وابستگی چند واحد به یک دارایی |
| ارزیابی امکان و زمان بازگرداندن عملیات | نبود بازیابی آزموده‌شده برای سیستم حیاتی |
| تعیین زمان تغییر و کنترل جبرانی در فاصله انتظار | نیاز به توقف برای اصلاح آسیب‌پذیری |
برای هر اقدام، مسئول اجرا، مهلت و معیار تأیید نتیجه ثبت کنید. مثلاً اصلاح دسترسی زمانی تکمیل شده است که مجوزهای غیرضروری حذف شده باشند و ارتباطات لازم همچنان درست کار کنند؛ ثبت درخواست تغییر کافی نیست.
برای بررسی تناسب سکوی Kaspersky Industrial CyberSecurity با شبکه و تجهیزات تأسیسات خود، با تیم راد سکیور در ارتباط باشید. پیش از استقرار، قابلیت‌های موردنیاز و سازگاری راهکار را در محدوده‌ای تأییدشده آزمایش کنید.
منبع: www.cisa.gov
